geteroepitaksiya

гетероэпитаксия

Словарь по нанотехнологии Словарь по нанотехнологии

Kimyoviy tarkibiga ko‘ra to‘shamadan farq qiladigan, lekin kristallografik strukturasi bo‘yicha yaqin bo‘lgan modda monokristall qatlamini o‘stirish jarayoni. Geteroepitaksiya metodi bilan, chegarasida material xossalarining, energetik zonalar strukturasining, taqiqlangan zona kengli-gining o‘zgarishi yuz beradigan geteroo‘tishlar vujudga keltiriladi.

 

Кимёвий таркибига кўра тўшамадан фарқ қиладиган, лекин кристаллографик структураси бўйича яқин бўлган модда монокристалл қатламини ўстириш жараёни. Гетероэпитак-сия методи билан, чегарасида материал хос-саларининг, энергетик зоналар структурасининг, тақиқланган зона кенглигининг ўзгариши юз берадиган гетероўтишлар вужудга келтирилади.

geterogen tizim

гетероген тизим

Словарь по нанотехнологии Словарь по нанотехнологии

Ajratish sirti bilan ajratilgan bir jinsli qismlar (fazalar) dan iborat, bir jinsli bo‘lmagan tizim. Bir jinsli qismlar (fazalar) bir-biridan tarkibi va xossalariga ko‘ra farq qilishi mumkin. Moddalar (komponentlar), termodinamik fazalar, erkinlik darajalari soni fazalar qoidasi bilan bog‘langan. Geterogen tizimlarga misollar: suyuqlik – to‘yingan bug‘; cho‘kindili to‘yingan eritma: ko‘pgina qotishmalar. Gaz yoki suyuqlik toki-dagi qattiq katalizator ham geterogen tizimdir (geterogen kataliz).

 

Ажратиш сирти билан ажратилган бир жинс-ли қисмлар (фазалар) дан иборат, бир жинсли бўлмаган тизим. Бир жинсли қисмлар (фаза-лар) бир-биридан таркиби ва хоссаларига кўра фарқ қилиши мумкин. Моддалар (компонентлар), термодинамик фазалар, эркинлик даражалари сони фазалар қоидаси билан боғланган. Гетероген тизимларга мисоллар: суюқлик – тўйинган буғ; чўкиндили тўйинган эритма; кўпгина қотишмалар. Газ ёки суюқлик токидаги қаттиқ катализатор ҳам гетероген тизимдир (гетероген катализ).

geteroo‘tish

гетероўтиш

Словарь по нанотехнологии Словарь по нанотехнологии

Kimyoviy tarkibiga ko‘ra turlicha bo‘lgan ikkita yarimo‘tkazgichning bog‘lanishi, bunda bir materialning kristall panjarasi buzilmasdan dav-riy ravishda boshqa materialning panjarasiga o‘tadi. Geteroo‘tishlardan ko‘p qatlamli yarim-o‘tkazgich strukturalarda elektronlar va teshiklar uchun potensial o‘ra vujudga keltirishda foyda-laniladi.

 

Кимёвий таркибига кўра турлича бўлган иккита яримўтказгичнинг боғланиши, бунда бир материалнинг кристалл панжараси бузил-масдан даврий равишда бошқа материалнинг панжарасига ўтади. Гетеро-ўтишлардан кўп қатламли яримўтказгич структураларда элек-тронлар ва тешиклар учун потенциал ўра вужудга келтиришда фойдаланилади

geterostruktura

гетероструктура

Словарь по нанотехнологии Словарь по нанотехнологии

Turli zonaviy strukturaga va kristall panjaraning turli parametrlariga ega bo‘lgan, ikki va undan ko‘p yarimo‘tkazgich qatlamidan iborat struktura.

 

Турли зонавий структурага ва кристалл панжаранинг турли параметрларига эга бўлган, икки ва ундан кўп яримўтказгич қатламидан иборат структура.

geterotranzistor

гетеротранзистор

Словарь по нанотехнологии Словарь по нанотехнологии

Bitta yoki bir nechta geteroo‘tish bo‘lgan tranzistor.

 

Битта ёки бир нечта гетероўтиш бўлган транзистор.

giant magnetic resistance

Словарь по нанотехнологии Словарь по нанотехнологии

giant magnetic resistance

Gibbs fazalar qoidasi

Гиббс фазалар қоидаси

Словарь по нанотехнологии Словарь по нанотехнологии

Geterogen tizimda moddalar (komponentlar) sonini, erkinlik darajalari va fazalarini bog‘laydi-gan nisbat. Qoidada aytiladiki, tizimning muvozanat holatida bir vaqtda fazalarning chekli soni mavjud bo‘lishi mumkin. Bir komponentli tizimda berilgan bosim va temperaturada uchta faza bo‘lishi mumkin. Faza diagrammasida bu uchlangan nuqtaga mos keladi. Bosim yoki temperatura o‘zgarganda ikkita faza bo‘lishi mumkin, ikkinchi o‘zgaruvchi bog‘liq, bu chiziqqa mos. Agar, faza bitta bo‘lsa, tizim darajalari soni ikkiga teng, temperatura va bosim tizim liniyaning cheklaydigan qismida bo‘lmaguncha o‘zgaraveradi.

 

Гетероген тизимда моддалар (компонентлар) сонини, эркинлик даражалари ва фазаларини боғлайдиган нисбат. Қоидада айтиладики, тизимнинг мувозанат ҳолатида бир вақтда фазаларнинг чекли сони мавжуд бўлиши мумкин. Бир компонентли тизимда берилган босим ва температурада учта фаза бўлиши мумкин. Фаза диаграммасида бу учланган нуқтага мос келади. Босим ёки температура ўзгарганда иккита фаза бўлиши мумкин, иккинчи ўзгарувчи боғлиқ, бу чизиққа мос. Агар, фаза битта бўлса, тизим даражалари сони иккига тенг, температура ва босим тизим линиянинг чеклайдиган қисмида бўлмагунча ўзгараверади.

Gibbs phase rule

Словарь по нанотехнологии Словарь по нанотехнологии

Gibbs phase rule

Gibbs sirt ortiqchaligi

Гиббс сирт ортиқчалиги

Словарь по нанотехнологии Словарь по нанотехнологии

Fazalarni ajratish sirtidagi, fazalar hajmiga nis-batan ortiqcha bo‘lgan modda miqdori, ajratish tekisligining holatiga bog‘liq, chunki turli fazalarda modda konsentratsiyalari teng bo‘lmaydi.

 

Фазаларни ажратиш сиртидаги, фазалар ҳажмига нисбатан ортиқча бўлган модда миқдори, ажратиш текислигининг ҳолатига боғлиқ, чунки турли фазаларда модда концентрациялари тенг бўлмайди.

Gibbs sirti

Гиббс сирти

Словарь по нанотехнологии Словарь по нанотехнологии

Ajratish sirti shaklini aks ettiradigan va unga parallel joylashadigan geometrik sirt. Gibbs sirti oldindan berilgan istalgan, lekin bitta komponent adsorbsiyasi nol bo‘ladigan qilib o‘tkazilishi mumkin. Gibbs ajratish sirtining ikkita asosiy holatidan foydalandi: komponentlardan birining adsorbsiyasi nolga teng bo‘ladigan holatdan (hozir bu sirt ekvimolekulyar sirt deb ataladi) va sirt energiyaning sirt egriligiga bog‘liqligi yo‘-qoladigan holatdan (bu holatni Gibbs taranglik sirti deb atadi). Ekvimolekulyar sirtdan Gibbs tekis suyuq sirtlarni (qattiq jismlar sirtini ham) qarab chiqish uchun, taranglik sirtidan esa, egrilangan sirtlarni qarab chiqish uchun foydalandi. Har ikki holat uchun o‘zgaruvchilar soni qisqaradi va maksimal matematik soddalikka erishiladi.

 

Ажратиш сирти шаклини акс эттирадиган ва унга параллел жойлашадиган геометрик сирт. Гиббс сирти олдиндан берилган исталган, лекин битта компонент адсорбцияси ноль бўладиган қилиб ўтказилиши мумкин. Гиббс ажратиш сиртининг иккита асосий ҳолатидан фойдаланди: компонентлардан бирининг ад-сорбцияси нолга тенг бўладиган ҳолатдан (ҳозир бу сирт эквимолекуляр сирт деб атала-ди) ва сирт энергиянинг сирт эгрилигига боғ-лиқлиги йўқоладиган ҳолатдан (бу ҳолатни Гиббс таранглик сирти деб атади). Эквимолекуляр сиртдан Гиббс текис суюқ сиртларни (қаттиқ жисмлар сиртини ҳам) қараб чиқиш учун, таранглик сиртидан эса, эгриланган сиртларни қараб чиқиш учун фойдаланди. Ҳар икки ҳолат учун ўзгарувчилар сони қисқаради ва максимал математик соддаликка эришилади.

Gibbs surface exess

Словарь по нанотехнологии Словарь по нанотехнологии

Gibbs surface exess

Gibbs surface

Словарь по нанотехнологии Словарь по нанотехнологии

Gibbs surface

gidrofil-lipofil balansi

гидрофиль-липофиль баланси

Словарь по нанотехнологии Словарь по нанотехнологии

Emulgatorning empirik xarakteristikasi, moleku-lalarning qutbiy va noqutbiy qismlarining ta’siri (ishi) o‘rtasidagi balansni ko‘rsatadi. Bu xarak-teristika garchi qat’iy nazariy asosga ega bo‘l-masada, olinadigan emulsiya turini oldindan aytish imkonini beradi, lekin uning turg‘unligini tavsiflamaydi, chunki gidrofil-lipofil balansning bitta qiymatiga sirt aktiv moddalarning ayniqsa, noionogen molekulalarining turli tuzilishi mos kelishi mumkin. Griffin shkalasiga ko‘ra, barcha sirt aktiv moddalarni gidrofil-lipofil balansi bo‘yicha guruhlarga bo‘lish mumkin. Shu saba-bli, Griffin tomonidan taklif qilingan yarimem-pirik tizimdan foydalaniladi. Bu tizim sirt aktiv modda molekulasi tashkil topgan ayrim guruh-larning suv bilan o‘zaro ta’sir darajasini shartli to‘plam sonlar ko‘rinishida baholash va ifoda-lash imkonini beradi.

 

Эмульгаторнинг эмпирик характеристикаси, молекулаларнинг қутбий ва ноқутбий қисмларининг таъсири (иши) ўртасидаги балансни кўрсатади. Бу характеристика гарчи қатъий назарий асосга эга бўлмасада, олинадиган эмульсия турини олдиндан айтиш имконини беради, лекин унинг турғунлигини тавсифламайди, чунки гидрофиль-липофиль баланснинг битта қийматига сирт актив моддаларнинг айниқса, ноионоген молекулаларининг турли тузилиши мос келиши мумкин. Гриффин шкаласига кўра, барча сирт актив моддаларни гидрофиль-липофиль баланси бўйича гуруҳларга бўлиш мумкин. Шу сабаб-ли, Гриффин томонидан таклиф қилинган яримэмпирик тизимдан фойдаланилади. Бу тизим сирт актив модда молекуласи ташкил топган айрим гуруҳларнинг сув билан ўзаро таъсир даражасини шартли тўплам сонлар кўринишида баҳолаш ва ифодалаш имконини беради.

gidrofob o‘zaro ta’sirlar

гидрофоб ўзаро таъсирлар

Словарь по нанотехнологии Словарь по нанотехнологии

Ikki turli hodisani tavsiflash uchun qo‘llanila-digan atama. Gidrofob o‘zaro ta’sirlar bir tomondan, qutbiy erituvchining, asosan suv-ning yupqa qatlami bilan ajratilgan gidrofob sirt-larning spetsifik o‘zaro ta’sirini tavsiflaydi. Ikkinchi tomondan, gidrofob o‘zaro ta’sirlar gid-rofob molekulalar (molekulalar fragmentlari) va qutbiy erituvchi (suvli muhit) molekulalari o‘rta-sida yuzaga keladi va qutbiy hamda noqutbiy molekulalarni ichiga oladigan suyuq aralashma-lar fazaviy ajralishiga sababchi bo‘ladi.

 

Икки турли ҳодисани тавсифлаш учун қўл-ланиладиган атама. Гидрофоб ўзаро таъсирлар бир томондан, қутбий эритувчининг, асосан сувнинг юпқа қатлами билан ажрати-лган гидрофоб сиртларнинг специфик ўзаро таъсирини тавсифлайди. Иккинчи томондан, гидрофоб ўзаро таъсирлар гидрофоб молеку-лалар (молекулалар фрагментлари) ва қутбий эритувчи (сувли муҳит) молекулалари ўртасида юзага келади ва қутбий ҳамда ноқутбий молекулаларни ичига оладиган суюқ аралашмалар фазавий ажралишига сабабчи бўлади.

gidrofoblik

гидрофоблик

Словарь по нанотехнологии Словарь по нанотехнологии

Suv bilan bog‘lanishdan qochishga «intiladigan» molekulaning fizik xossasi. Molekulaning o‘zi bu holda gidrofob molekula deb ataladi. Gidro-fob molekulalar, odatda noqutbiy bo‘ladi va boshqa neytral molekulalar hamda noqutbiy erituvchilar orasida bo‘lishni «ma’qul ko‘radi». Shuning uchun, ho‘llanish burchagining qiymati yuqori bo‘lgan gidrofob sirtdagi suv tomchi bo‘lib yig‘iladi, neft esa, suv havzasiga tushgach, uning sirti bo‘ylab taqsimlanadi. Alkanlar, moylar, yog‘lar va boshqa o‘xshash material-larning molekulalari gidrofob hisoblanadi. Gid-rofob materiallardan suvni neftdan tozalash, neft toshishlarini bartaraf qilish uchun, qutbiy va noqutbiy moddalarni ajratish kimyoviy jarayonlari uchun foydalaniladi.

 

Сув билан боғланишдан қочишга «интиладиган» молекуланинг физик хоссаси. Молекуланинг ўзи  бу ҳолда гидрофоб молекула деб аталади. Гидрофоб молекулалар, одатда ноқутбий бўлади ва бошқа нейтрал молекулалар ҳамда ноқутбий эритувчилар орасида бўлишни «маъқул кўради». Шунинг учун, ҳўлланиш бурчагининг қиймати юқори бўл-ган гидрофоб сиртдаги сув томчи бўлиб йиғилади, нефть эса, сув ҳавзасига тушгач, унинг сирти бўйлаб тақсимланади. Алканлар, мойлар, ёғлар ва бошқа ўхшаш материалларнинг молекулалари гидрофоб ҳисобланади. Гидрофоб материаллардан сувни нефтдан тозалаш, нефть тошишларини бартараф қилиш учун, қутбий ва ноқутбий моддаларни ажратиш кимёвий жараёнлари учун фойдаланилади.

gidrotropiya

гидротропия

Словарь по нанотехнологии Словарь по нанотехнологии

Kuchsiz eriуdigan (odatda, organik) moddalar-ning suvda eruvchanligini oshirish. Gidrotrop ta’sirga ko‘plab organik kislotalar, ularning tuzlari, spirtlar, ba’zi aminobirikmalar, fermentlar ega. Gidrotropiya suvli muhitning molekulyar xossalari o‘zgarishi bilan bog‘liq. Solyubilizat-siyadan farqli ravishda, gidrotropiya eritmadan mitsellalar − yangi dispers (kolloid) faza zarralari albatta yuzaga kelishi bilan bog‘lanmagan.

 

Кучсиз эрийдиган (одатда, органик) моддаларнинг сувда эрувчанлигини ошириш. Гидротроп таъсирга кўплаб органик кислоталар, уларнинг тузлари, спиртлар, баъзи аминобирикмалар, ферментлар эга. Гидротропия сувли муҳитнинг молекуляр хоссалари ўзгариши билан боғлиқ. Солюбилизациядан фарқли равишда, гидротропия эритмадан мицеллалар − янги дисперс (коллоид) фаза зарралари албатта юзага келиши билан боғланмаган.

gigabayt (Gbyte)

       гигабайт (Gbyte)

толковый словарь терминов по современным компьютерным технологиям толковый словарь терминов по современным компьютерным технологиям

Kompyuter tizimlari xotira sig‘imini o‘lchash birligi 230 yoki 1.073.741.824 byte ga teng.

 

Компьютер тизимлари хотира сиғимини ўлчаш бирлиги 230 ёки 1.073.741.824 byte га тенг.

gigabit IP router (GIPR)

Словарь по коммутационным системам Русско-узбекский толковый словарь терминов по коммутационным системам

_

gigant magnit qarshilik

гигант магнит қаршилик

Словарь по нанотехнологии Словарь по нанотехнологии

Almashinib keladigan ferromagnit va nomagnit fazalar (qatlamlar)dan iborat nanomateriallar va yupqa plyonkalarda kuzatiladigan kvant effekt. Bunday effekt magnit maydon mavjudligida elektr qarshilikning sezilarli kamayishida ko‘ri-nadi.

 

Алмашиниб келадиган ферромагнит ва номагнит фазалар (қатламлар)дан иборат наноматериаллар ва юпқа плёнкаларда кузатиладиган квант эффект. Бундай эффект магнит майдон мавжудлигида электр қаршиликнинг сезиларли камайишида кўринади.

Gilbert converter 

Словарь по радиотехнике Русско-узбекский толковый словарь терминов по радиотехнике

_

Показаны 5761-5780 из 34437