Показаны 19921-19940 из 34034
ТерминОбозначения
Язик 
 

legirlash (dopirlash)

легирлаш (допирлаш)

Yarimo‘tkazgichga, uning o‘tkazuvchanligini o‘zgartirish uchun (noorganik, organik yoki polimer tabiatiga ega) aralashma atomlarini kiritish jarayoni.

 

Яримўтказгичга, унинг ўтказувчанлигини ўзгартириш учун (ноорганик, органик ёки полимер табиатига эга) аралашма атомлари-ни киритиш жараёни.

O'zbek

Легирование (допирование)

Процесс внедрения примесных атомов в по-лупроводник (неорганической, органической или полимерной природы) для изменения его проводимости.

Русский

doping

doping

English

ligand

лиганд

Elektron juft donori hisoblanadigan «muvofiq-lashtiruvchi» donor-akseptor bog‘lanish hosil qilgan holda, kompleks birikmada bir yoki bir qancha markaziy (kompleks hosil qiladigan) atomlar bilan bevosita bog‘langan atom, ion yoki molekula. Ligand markaziy atomga qo‘shil-ganda kompleks hosil qiluvchining va ligandning kimyoviy xossalari jiddiy o‘zgarishlarga uchraydi.

 

Электрон жуфт донори ҳисобланадиган «мувофиқлаштирувчи» доноракцептор боғланиш ҳосил қилган ҳолда, комплекс бирикмада бир ёки бир қанча марказий (комплекс ҳосил қиладиган) атомлар билан бевосита боғланган атом, ион ёки молекула. Лиганд марказий атомга қўшилганда комплекс ҳосил қилувчининг ва лиганднинг кимёвий хоссалари жиддий ўзгаришларга учрайди.

O'zbek

Лиганд

Атом, ион или молекула, непосредственно связанные с одним или несколькими центральными (комплексообразующими) атомами в комплексном соединении с образованием «координационной» донорно-акцепторной связи, являющиеся донором электронной пары. При присоединении лиганда к центральному атому химические свойства комплексообразователя и самого лиганда часто претерпевают значительные изменения.

Русский

ligo

ligo

English

chiziqli cho‘zilish

чизиқли чўзилиш

Menisk (tomchi plyonka) perimetri uzunlik birligi o‘zgarishining qaytariluvchi ishi. Uch fazali kontakt liniyasiga qo‘yilgan tangensial kuchga ekvivalent; sirt (fazalararo) cho‘zilishning bir o‘lchamli analogi.

Мениск (томчи плёнка) периметри узунлик бирлиги ўзгаришининг қайтарилувчи иши. Уч фазали контакт линиясига қўйилган тангенциал кучга эквивалент; сирт (фазалараро) чўзилишнинг бир ўлчамли аналоги.

O'zbek

Линейное натяжение

Обратимая работа изменения единицы длины периметра мениска (капли, пленки). Эквивалентно тангенциальной силе, приложенной к трехфазной линии контакта; одномерный аналог поверхностного (межфазного) натяжения.

Русский

linear tension

linear tension

English

uch fazali kontakt liniyasi

уч фазали контакт линияси

Chegaraviy kontur (tomchi asosi perimetri). Atamada ho‘llanishda uchta faza: 1) qattiq jism, 2) ho‘llaydigan suyuqlik, 3) suyuqlik yetkazil-ganga qadar qattiq sirt bilan kontaktda bo‘lgan «oldingi» faza ishtirok etishi ta’kidlanadi. Biroq, bu, birinchi suyuqliq bilan aralashmaydigan boshqa suyuqlik bo‘lishi ham mumkin (bu holat «tanlovchan ho‘llanish» deyiladi).

 

Чегаравий контур (томчи асоси периметри). Атамада ҳўлланишда учта фаза: 1) қаттиқ жисм, 2) ҳўллайдиган суюқлик, 3) суюқлик етказилганга қадар қаттиқ сирт билан контактда бўлган «олдинги» фаза иштирок эти-ши таъкидланади. Бироқ, бу, биринчи суюқлиқ билан аралашмайдиган бошқа суюқлик бўлиши ҳам мумкин (бу ҳолат «танловчан ҳўлланиш» дейилади).

O'zbek

Линия трехфазного контакта

Граничный контур (периметр основания капли). Этот термин подчеркивает, что в смачивании участвуют три фазы: 1) твердое тело, 2) смачивающая жидкость, 3) фаза- «предшественник», которая находилась в контакте с твердой поверхностью до подвода жидкости. Однако это может быть и другая жидкость, которая не смешивается с первой (этот случай называется «избирательным смачиванием»).

Русский

three-phase contact line

three-phase contact line

English

liotrop suyuq kristallar

лиотроп суюқ кристаллар

Ikki yoki undan ko‘p komponent aralashmasi, ulardan biri difil molekula(lar), boshqasi esa, suv yoki qutbiy erituvchi yoki ularning aralashmasi. Difil molekulalar odatda, suvda yomon eriydi, qutbiy guruhlari fazalarning bo‘linish chegarasida suyuq fazaga yo‘nalgan tarzda agregat hosil qilishga moyil. Past temperaturalarda suyuq difilni suv bilan aralashtirish tizim ikki fazaga ajralishiga olib keladi. Liotrop suyuq kristall teksturalarning ko‘p turi mavjud. Ularning ko‘pligi, termotrop suyuq kristallardagiga qaraganda birmuncha murakkabroq bo‘lgan turli ichki molekulyar struktura bilan izohlanadi. Bu yerda molekulalar emas, balki molekulyar komplekslar  mitsellalar strukturaviy birlik hisob-lanadi. Mitsellalar plastinkasimon, silindrik, sferik yoki to‘g‘ri burchakli bo‘lishi mumkin.

 

Икки ёки ундан кўп компонент аралашмаси, улардан бири дифиль молекула(лар), бошқа-си эса, сув ёки қутбий эритувчи ёки уларнинг аралашмаси. Дифиль молекулалар одатда, сувда ёмон эрийди, қутбий гуруҳлари фазаларнинг бўлиниш чегарасида суюқ фаза-га йўналган тарзда агрегат ҳосил қилишга мойил. Паст температураларда суюқ дифил-ни сув билан аралаштириш тизим икки фаза-га ажралишига олиб келади. Лиотроп суюқ кристалл текстураларнинг кўп тури мавжуд. Уларнинг кўплиги, термотроп суюқ кристал-лардагига қараганда бирмунча мураккаброқ бўлган турли ички молекуляр структура билан изоҳланади. Бу ерда молекулалар эмас, балки молекуляр комплекслар − мицеллалар структуравий бирлик ҳисобланади. Мицелла-лар пластинкасимон, цилиндрик, сферик ёки тўғри бурчакли бўлиши мумкин.

O'zbek

Лиотропные жидкие кристаллы

Смесь двух или более компонентов, одним из которых является дифильная(ые) молеку-ла(ы), а другим − вода или полярный раст-воритель, или их смесь. Дифильные молекулы, как правило, плохо растворяются в воде, склонны образовывать агрегаты таким образом, что их полярные группы на границе раздела фаз направлены к жидкой фазе. При низких температурах смешивание жидкого дифила с водой приводит к расслоению системы на две фазы. Существует много типов лиотропных жидкокристаллических текстур. Их многообразие объясняется различной внутренней молекулярной структурой, которая является более сложной, чем у термотропных жидких кристаллов. Структурными единицами здесь являются не молекулы, а молекулярные комплексы − мицеллы. Мицеллы могут быть пластинча-тыми, цилиндрическими, сферическими или прямоугольными.

Русский

lyotropic liquid crystals

lyotropic liquid crystals

English

liofil kolloidlar

лиофил коллоидлар

Dispers faza zarralari o‘rab turadigan suyuqlik molekulalari bilan intensiv o‘zaro ta’sirda bo‘ladigan kolloid tizimlar.

 

Дисперс фаза зарралари ўраб турадиган суюқлик молекулалари билан интенсив ўзаро таъсирда бўладиган коллоид тизимлар.

O'zbek

Лиофильные коллоиды

Коллоидные системы, в которых частицы дисперсной фазы интенсивно взаимо-дейст-вуют с молекулами окружающей их жидкости.

Русский

lyophilic colloids

lyophilic colloids

English

liofob kolloidlar

лиофоб коллоидлар

Dispers faza zarralari atrof muhit bilan kuchsiz o‘zaro ta’sirda bo‘ladigan kolloid tizimlar. Bunday tizimlarda fazalararo cho‘zilish ancha katta bo‘ladi. Erkin sirt energiya ortiqchaligi oqibatida ular termodinamik jihatdan nobarqaror, ya’ni har doim parchalanish ehtimoli mavjud. Liofob kolloid parchalanganda, tizim erkin energiyasining kamayishi kuzatiladigan, kolloid zarralarning yiriklashishi (koagulyatsiya yoki koalessensiya) yuz beradi. Har qanday liofob kolloidning agregativ barqarorligi (zarralarning yiriklashishiga qarshi tura olish qobiliyati) vaqtinchalik xusu-siyat kasb etadi; u stabilizator − zarralar sirtida adsorblanadigan va ularning yopishib (qo‘shilib) qolishiga qarshilik ko‘rsatadigan moddaning borligi bilan bog‘liq. Namunaviy liofob kolloidlar − metallar, oksidlar, sulfidlarning gidro va organozollari, nihoyatda yuqori dispers emulsiyalar (kritik emulsiyalardan tashqari), latekslar.

 

Дисперс фаза зарралари атроф муҳит билан кучсиз ўзаро таъсирда бўладиган коллоид тизимлар. Бундай тизимларда фазалараро чўзилиш анча катта бўлади. Эркин сирт энер-гия ортиқчалиги оқибатида улар термодина-мик жиҳатдан нобарқарор, яъни ҳар доим парчаланиш эҳтимоли мавжуд. Лиофоб кол-лоид парчаланганда, тизим эркин энергияси-нинг камайиши кузатиладиган, коллоид зарраларнинг йириклашиши (коагуляция ёки коалесценция) юз беради. Ҳар қандай лиофоб коллоиднинг агрегатив барқарорлиги (зарра-ларнинг йириклашишига қарши тура олиш қобилияти) вақтинчалик хусусият касб этади; у стабилизатор − зарралар сиртида адсорб-ланадиган ва уларнинг ёпишиб (қўшилиб) қолишига қаршилик кўрсатадиган модданинг борлиги билан боғлиқ. Намунавий лиофоб коллоидлар − металлар, оксидлар, сульфид-ларнинг гидро ва органозоллари, ниҳоятда юқори дисперс эмульсиялар (критик эмуль-сиялардан ташқари), латекслар.

O'zbek

Лиофобные коллоиды

Коллоидные системы, в которых частицы дисперсной фазы слабо взаимодействуют с окружающей средой. Межфазное натяжение в таких системах довольно велико. Вслед-ствие избытка свободной поверхностной энергии они термодинамически неустойчивы, т.е. всегда сохраняют тенденцию к распаду. При распаде лиофобного коллоида происхо-дит укрупнение коллоидных частиц (коагу-ляция или коалесценция), которое сопровож-дается уменьшением свободной энергии сис-темы. Агрегативная устойчивость (способ-ность противостоять укрупнению частиц) любого лиофобного коллоида носит времен-ной характер; она обусловлена наличием стабилизатора − вещества, адсорбирующего-ся на поверхности частиц (капель) и пре-пятствующего их слипанию (слиянию). Типичные лиофобные коллоиды − гидро- и органозоли металлов, оксидов, сульфидов, предельно высокодисперсные эмульсии (кроме критических), латексы.

Русский